รับซื้อเพชร

ทางเว็บไม่อนุญาตให้โพสโฆษณา ประชาสัมพันธ์ใดๆ ทั้งสิ้น ที่ไม่เกี่ยวข้องกับเนื้อหาในเว็บไซต์ หากพบทางเว็บจะทำการลบทันที


ประวัติ เมืองพาน (อ.พาน จ.เชียงราย)

  • 0 ตอบ
  • 5445 อ่าน
*

ออฟไลน์ ฮักล้านนา

  • Administrator
  • Hero Member
  • *****
  • 628
  • 306
    • ดูรายละเอียด
    • วัดร่องขุ่น
ประวัติ เมืองพาน (อ.พาน จ.เชียงราย)
« เมื่อ: พฤศจิกายน 13, 2014, 02:23:54 PM »
เมืองพาน เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดเชียงราย ดินแดนแห่งนี้นับว่ามีประวัติศาสตร์ความเป็นมาที่ยาวนานเป็นอย่างยิ่ง หากแต่ยังขาดผู้ที่สนใจและศึกษาค้นคว้าอย่างเป็นระบบ จึงทำให้องค์ความรู้ในด้านประวัติศาสตร์ท้องถิ่นเลือนหายไป หากจะกล่าวถึงประวัติศาสตร์ของเมืองพานจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมองถึงลักษะทางกายภาพของเมืองพานเป็นอันดับแรก เนื่องจากลักษณะภูมิศาสตร์กายภาพถือว่ามีความสำคัญต่อการตั้งถิ่นฐานของ มนุษย์มาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

เมืองพาน แทรกตัวอยู่บริเวณที่ซึ่งนักภูมิศาสตร์เรียกว่าแอ่งเชียงราย แอ่งเชียงรายได้แบ่งออกเป็นสองส่วนคือ ทางตอนเหนืออันเป็นที่ราบลุ่มน้ำกกและทางตอนใต้เป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำอิง ซึ่งถือว่าเป็นส่วนหนึ่งของล้านนาตะวันตก อาจจะกล่าวได้ว่าเมืองพานอยู่แอ่งเชียงรายทางตอนกลาง เนื่องจากว่าเป็นรอยต่อระหว่างเขตจังหวัดพะเยาและเชียงราย ภูมิประเทศส่วนใหญ่ของเมืองพานนั้นเป็นที่ราบลุ่ม ปฐพีสัณฐานเป็นสภาพพื้นที่ราบเรียบหรือเกือบราบเรียบ เนื่องจากการสะสมตัวของตะกอนลำน้ำ ที่พัดพามาทั้งระยะใกล้และระยะไกลจึ่งมีเนื้อดินแตกต่างกันมาทั้งดินทรายและดินเหนียวสลับกัน ส่วนใหญ่เป็นดินลึกมีความอุดมสมบูรณ์เหมาะสมกับการเพาะปลูก มีเทือกเขาผีปันน้ำตะวันตกอยู่ทางด้านทิตตะวันตก ภูเขาที่สูงที่สุดคือ ภูเขาดอยหมอก เป็นภูเขากั้นเขตอำเภอพาน กับอำเภอเวียงป่าเป้า และแนวเขาด้านตะวันตกของเมืองพานนี่เอง อันเป็นแหล่งกำเนิดแม่น้ำหลายสายรวมไปถึง น้ำแม่ส้าน และน้ำแม่คาว แม่น้ำสายเล็กๆ ที่หล่อเลี้ยงผู้คนในเมืองพานมาช้านาน ลำน้ำแม่ส้านนั้นได้ไหลจากตำบลป่าหุ่ง ผ่านตำบลเมืองพาน ผ่านตำบลหัวง้มไปประจบกับแม่น้ำแม่ฮ่างที่ตำบลดอยงาม ส่วนแม่น้ำคาว ได้ไหลออกจากตำบลสันกลาง ผ่านตำบลสันติสุข ผ่านตำบลเจริญเมือง ผ่านตำบลแม่อ้อ ผ่านตำบลสันมะเค็ด ไปบรรจบลำน้ำแม่พุง อำเภอป่าแดด ทางทิศตะวันออกมี ดอยด้วน หรือ ดอยหัวง้ม ดอยแห่งประวัติศาสตร์ที่มีการกล่าวถึงในตำนานและพงศาวดารต่างๆมากมาย เป็นเทือกที่เขาทอดตัวยาวจากทิศเหนือลงใต้ จนถึงจังหวัดพะเยา ทางด้านทิศเหนือติดกับเขตอำเภอแม่ลาวจังหวัดเชียงราย และทิศใต้ติดกับอำเภอแม่ใจ จังหวัดพะเยา

เมืองพานมีลักษณ์ภูมิอากาศแบบฝนเมืองร้อน (Savanna Climate) หรือแบบทุ่งหญ้าเมืองร้อน หรือแบบสวันนา
- ฤดูฝน เริ่มตั้งแต่เดือนมิถุนายน ถึงเดือนตุลาคม จะมีฝนตกหนักมากประมาณเดือนกรกฏาคม ถึงเดือนกันยายน
- ฤดูหนาว เริ่มตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน ถึงเดือนมกราคม หรือเดือนกุมภาพันธ์ อากาศค่อนข้างหนาว เนื่องจากได้รับลมจากทิศเหนือและลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งผัดผ่านประเทศจีนนำเอาความแห้งแล้งและความหนาวเย็นเข้ามา บางปีอุณหภูมิต่ำถึง 6 องศาเซลเซียส
- ฤดูร้อน เริ่มร้อนตั้งแต่เดือนมีนาคม ถึงเดือนพฤษภาคม ในฤดูร้อนอากาศร้อนเนื่องจากเป็นช่วงที่แสงอาทิตย์ตั้งฉากเคลื่อนตัวใกล้ เข้ามา บางปีอุณหภูมิสูงถึง 30 องศาเซลเซียส

ด้วยภูมิลักษณะต่างๆดังที่กล่าวมาข้างต้นแล้วเมืองพานถือได้ว่าเป็นแหล่งที่ เหมาะแก่การอยู่อาศัยของผู้คนเป็นอย่างยิ่ง นับตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ที่พบหลักฐานการอยู่อาศัยของมนุษย์บริเวณถ้ำ พระบ้านนิคมแม่ลาว ในพื้นที่เขตอำเภอพานปัจจุบัน วิวัฒนาการต่อมาเมื่อชุมชนขยายขึ้นมีการสร้างเมืองขนาดเล็กๆ ส่วนมากอยู่ต่างเชิงเขา ซึ่งก็มีการค้นพบมากเช่นกัน มีร่องรอยของเวียงโบราณซึ่งปรากฏลักษณะของคูน้ำคันดินและซากโบราณสถานกระจายตัวอยู่ทั่วไป รวมไปถึงเศษเครื่องปั้นดินเผา เตาเผา ที่มีการค้นพบที่บริเวณบ้านโป่งแดง บ้านหนองผักจิก แสดงให้เห็นว่าพื้นที่บริเวณนี้มีการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์มาตั้งแต่ครั้นอดีต และเป็นแหล่งเตาเผาที่สำคัญแห่งหนึ่งในดินแดนล้านนา

เมืองพานในช่วงก่อนพุทธศตวรรษที่ 24

จากหลักฐานทางโบราณคดีพบว่าดินแดนแห่งนี้มีการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์มาเป็นเวลาช้านานแล้ว โดยเฉพาะร่องรอยของเมืองโบราณต่างๆซึ่งกระจายตัวอยู่ให้เห็นโดยทั่วไปในเขต พื้นที่อำเภอพาน ย้อนไปถึงก่อนพุทธศตวรรษที่ 19 ซึ่งสันนิฐานว่าก่อนที่จะมีการเรียกว่า เมืองพาน ดินแดนแถบนี้คงเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรภูกามยาว และคงจะเป็นเมืองหน้าด่านทางด้านทิศเหนือของอาณาจักรดังกล่าวนี้ อินทร์ สุใจ ได้กล่าวไว้ในเอกสาร ประวัติอำเภอพานว่า เมืองพาน หรืออำเภอพานในอดีต...ประมาณปี พ.ศ. 1639 ก่อนอาณาจักรสุโขทัยรุ่งเรือง 200 ปี พญาสลีจอมธรรม เป็นผู้ครองอาณาจักรภูกามยาวหรือ พะเยาในปัจจุบัน

ภูกามยาวสมัยพญาสลีจอมธรรมมีหัวเมืองต่างๆ อยู่ในความปกครองจำนวน 36 ปันนา คำว่า ปันนา หมายถึง หัวเมือง อำเภอพานเป็นปันนาหนึ่งใน 36 ปันนาในขณะนั้นมีชื่อเรียกว่า ปันนาคัว (เมืองคัว) เป็นแหล่งที่อุดมสมบูรณ์ ปันนาคัว เป็นหัวเมืองที่มีความสำคัญยิ่งของอาณาจักร ภูกามยาว เพราะเหตุว่า นอกจากจะเป็นแหล่งที่อุดมสมบูรณ์แล้วยังเป็นเมืองหน้าด่านติดกับอาณาจักรไชยนารายณ์ (เชียงราย) ต่อมาปันนาคัว ได้เปลี่ยนชื่อใหม่เรียกว่า เมืองแจ้พราน ในสมัยพญาเจื๋องเป็นผู้ครองภูกามยาว

การที่ปันนาคัวเปลี่ยนชื่อเป็นแจ้พราน เพราะเหตุว่า พญาเจืองได้ยกทัพผ่านปันนาคัว เพื่อไปช่วยพระปิตุลาชื่อ ขุนชิน (เจ้าเมืองเชียงแสน) ซึ่งกำลังสู้รบกับพญาแก๋วในขณะที่พญาเจื๋องยกทัพผ่านปันนาคัวนั้นมีนายพราน ผู้หนึ่งผ่านมาพบกองทัพของพระองค์ แต่ไม่ได้หยุดคาราวะพระองค์จึงตรัสสั่งคนหาญ (ทหาร) จับตัวนายพรานผู้นั้นมัดแช่ในลำน้ำแม่ฮ่าง 1 วันกับ 1 คืน ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ปันนาคัวจึงเรียกใหม่ว่า เมืองแจ้พราน (แช่พราน)

ต่อมาในสมัยเจ้าคำแดงเป็นผู้ครองอาณาจักภูกามยาว ได้ส่งราชโอรสคือ เจ้าคำลือ มาครองเมืองแจ้พรานเจ้าคำลือได้เล็งเห็นความสำคัญของเมืองแจ้พราน จึงได้เกณฑ์ผู้คนสร้างเมือง และขุดคือเมืองขึ้นใหม่ (คือเมือง หมายถึง คูเมือง) เพื่อป้องกันข้าศึกและเนื่องจากเจ้าคำลือเป็นผู้มีนิสัยเด็ดเดี่ยว เด็ดขาด ใจร้อน ทำการสิ่งใดไม่ชอบชักช้าชาวเมืองจึงขนานนามพระองค์ว่า พญาห้าว เมืองแจ้พรานจึงถูกเรียกใหม่ว่า “เวียงห้าว” ปัจจุบันยังมีหลักฐานคูเมือง ซากเมืองเก่าและวัดปรากฏให้เห็นอยู่ ณ บ้านดงสันป่าหนาด ต.เวียงห้าว อ.พาน จ.เชียงราย

เมืองพานยุคหลัง ตั้งแต่ พ.ศ. 2101 เป็นต้นมา การเมืองในล้านนาเกิดยุทธภัยถูกบุเรงนองรุกรานยึดได้และทั้งหมดตกอยู่ใน อำนาจของพม่า เมืองเชียงใหม่และหัวเมืองทั้งหมด ชาวแช่พรานหรือเมืองพาน พากันอพยพหลบหนีภัย ที่ไปไม่ทันก็ถูกกวาดต้อนอพยพไปอยู่ยังถิ่นที่พม่าบังคับให้ไป จนที่สุดเมืองพานก็ร้าง กลายเป็นที่อยู่ของชาวป่า เช่น ชาวลัวะ มีคนไทยวนอยู่ปะปนบ้าง ส่วนที่พอมีก็ทางเชิงดอยหัวง้ม (ดอยด้วน)
 

เรื่องราวของเมืองพานจากตำนานเอกสาร

เรื่องราวของ “เมืองพาน” ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์ไม่ค่อยมีการกล่าวถึงดินแดนแห่งนี้มากนัก เมืองพานเป็นเมืองที่พบเครื่องปั้นดินเผา แต่กระนั้นเรื่องราวของเมืองพานไม่ปรากฏในตำนานมากนัก สันนิษฐานว่าเมืองนี้อาจจะตั้งขึ้นในสมัยปลายราชวงศ์มังรายก็เป็นได้ มีตำนานกล่าวถึงเมืองพานนี้น้อยครั้งหรือมิเช่นนั้นเมืองพานอาจจะเป็นเมือง เล็ก ๆ ไม่มีบทบาทด้านการเมือง จึงไม่มีการกล่าวถึง และเป็นที่น่าสังเกตเช่นกันว่า เวียงกาหลง ซึ่งเป็นแหล่งเครื่องปั้นดินเผาที่สำคัญในสมัยโบราณก็ไม่พบปรากฏชื่อเมือง เช่นนี้ในตำนาน ถ้าจะคิดว่าเมืองที่เป็นเมืองอุตสาหกรรมเล็ก ๆ ตำนานไม่มีโอกาสเขียนถึงเพราะไม่มีเหตุการณ์ใด ๆ ให้กล่าวถึงอาจจะเป็นได้ เมืองพานกล่าวถึงในสมัยที่บ้านเมืองเชียงใหม่จลาจล มีการลอบปลงพระชนม์พระเมืองเกษเกล้า แล้วขุนนางก็เสนอชื่อบุคคลที่สมควรได้รับการแต่งตั้งเป็นกษัตริย์เชียงใหม่ เมืองพานนี้กล่าวถึงว่าเจ้าเมืองพานมีบาทบาทในการร่วมอัญเชิญพระไชยเชษฐา มาเป็นกษัตริย์เชียงใหม่ และเมื่อพระอุปโยราชมาเป็นกษัตริย์เชียงใหม่แล้ว ทรงโปรดแต่งตั้งให้ขุนนางไปกินเมืองต่างๆ ในการแต่งตั้งครั้งนี้พระยาวชิรอำมาตย์ไปกินเมืองพาน ดังความว่า

“...เจ้าหมื่นสามล้านอ้ายเจ้าเมืองนคร หมื่นแก้วเจ้าเมืองเชียงราย หมื่นมโนเจ้าเมืองเชียงแสน หมื่นยี่เจ้าเมืองพาน หมื่นหนังสือหลวง เจ้าขุนทั้งหลายพร้อมกันยังเชียงแสน จึงหื้อหมื่นตาแสงพ่อน้อย ไปราธนาพระเจ้าล้านช้าง ก็รับปฏิญาณว่าจักมากินเมืองเชียงใหม่...” “พระเป็นเจ้าอุปเยาว์ทานยังสิรินามทักยศศักดิ์แก่เสนาอามาตย์ทั้งหลาย...พระยาสุทธสนะกินเชียงแสน พระยาวชิรอำมาตย์กินเมืองพาน และพระยาลือชัยกินเชียงราย...” (ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ หน้า 72 และ 75)

หลังจากนี้แล้วเมืองพานปรากฏหลักฐานอีกครั้งหลังจากที่พระนางวิสุทธิเทวี กษัตริย์เชียงใหม่เชื้อสายพญามังรายองค์สุดท้ายสิ้นพระชนม์ พม่าส่งกษัตริย์เข้ามาปกครองเชียงใหม่ ในกาลนี้โปรดให้นางพระยา ซึ่งไม่บอกชื่อไปกินเมืองเชียงแสน 3 ปีต่อมาย้ายให้ไปกินเมืองพาน ดังความว่า

“จุลศักราช 940 ตัว (พ.ศ. 2121) ปีขาล สัมฤทธิ์ศก พระนางวิสุทธิเทวีทิวงคตในปีนั้น เอาคำหมู่ไปกินเมืองเชียงแสน...ให้นางพระยากินเชียงแสนได้ 3 ปี แล้วยายมากินเมืองพาน (ตำนานราชวงศ์ปกรณ์ หน้า 379 ในประชุมตำนานล้านนาไทย เล่ม 1)

แต่อย่างไรก็ตาม ในหนังสือ คู่มือชีวิต สมเด็จพระญาณสังวรสมแด็จพระสังฆราช และเตี่ยกับบางส่วนเสี้ยวแห่งชีวิต พิมพ์เป็นอนุสรณ์เนื่องในงานบรรจุสังขาร นายเล็กจิว แซ่ฉั่ว ซึ่งเป็นชาวจีนรุ่นเรกๆที่ได้เข้ามาตั้งถิ่นฐานในเมืองพาน ได้มีบทความที่เขียนถึงประวัติเมืองพานไว้ว่า “เมืองพานหลังจากรกร้างมานานได้ก่อตั้งขึ้นมาเป็นเมืองโดย คนไต ต่องสู่ และม่าน คนไตมีจำนวนมากที่สุด คนไตรุ่นแรกๆที่มาเป็น กลุ่ม “ ไตน้ำคง” หรือกลุ่มไตน้ำสาละวิน ซึ่งอพยพมาจาก “เมืองพาน” ในรัฐฉาน ซึ่งตังอยู่ทางทิศตะวันตกของจังหวัดเชียงราย ห่างดอยแม่สะลองประมาณ 120 ก.ม. คนตะกูลไตนั้นมีวัฒนธรรมร่วมกันประการหนึ่งคือ นิยมใช้ชื่อถิ่นที่อยู่หรือชุมชนเดิมของตนเองไปตั้งเป็นชื่อหมู่บ้านใหม่ที่ สมาชิกชุมชนนั้นแยกตัวออกไปตั้ง ไตน้ำคง เมื่อมาตั้งถิ่นฐานใหม่ริมน้ำแม่ส้าน จึงได้ขอยืมชื่อ “เมืองพาน” บ้านเก่าเมืองเดิมของตนมาเป็นชื่อหมู่บ้านใหม่” หากข้อความข้างต้นเป็นข้อเท็จจริง คำว่า “เมืองพาน” ที่ปรากฏทั้งในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่และราชวงค์ปกรณ์ คงหมายถึง เมืองพาน ที่อยู่ในเขตรัฐฉาน ของพม่า หรือเมืองพาน ที่อยู่ในเขต จังหวัดเชียงราย ก็อาจเป็นไปได้ทั้งคู่ แต่ก็ต้องมาวิเคราะห์กันว่า เมืองพาน ในเขตรัฐฉานในสมัยดังกล่าวนั้นยังอยู่ภายใต้การปกครองหรือเป็นส่วนหนึ่งของ อาณาจักรล้านนาหรือไม่อย่างไร และเมืองพานที่ตั้งขึ้นมาใหม่นั้นก่อตั้งขึ้นในสมัยใด ซึ่งก็ต้องศึกษากันต้องไป

เป็นที่น่าสังเกตว่า เมืองพาน ในช่วงเวลาหนึ่งได้ขึ้นตรงต่อลำพูน ทั้งที่มีระยะทางที่ห่างไกลกันและอาณาเขตภูมิประเทศ ก็ไม่ได้ติดต่อกัน หลังจากที่ผู้เขียนได้ศึกษาค้นคว้าพบว่า ใน “ยุคเก็บผักใส่ซ้า เก็บข้าใส่เมือง” ของพระเจ้ากาวิละ อันเป็นยุคฟื้นฟูบ้านเมืองที่สำคัญยุคหนึ่งนั้น เป็นยุคที่มีการกวาดต้อนผู้คนทางภาคเหนือของล้านนาเข้ามาเป็นจำนวนมาก เช่นชาวไทเขิน ไทลื้อ รวมไปถึงคนไตและคนเมืองที่อยู่ฝั่งแม่น้ำสาระวิน การกวดต้อนของพระเจ้ากาวิละนั้นจะกวดต้อนมาทั้งระบบสังคมกล่าวคือจะมาทั้งผู้ปกครองและผู้ถูกปกครองของแต่ละเมืองนั้นๆ เช่น กวดต้อนชาวไทลื้อจากเมืองยอง มาไว้ที่ลำพูน เป็นต้น แล้วแต่งตั้งให้น้องทั้งเจ็ดคน(ซึ่งเรียกว่า เจ้าเจ็ดตน) ครองเมืองต่างๆในล้านนา แล้วเจ้าเมืองที่ครองเมืองต่างๆ นั้นก็จะแบ่งสายไปครองเมืองเล็กเมืองน้อยอีก ต่อหนึ่ง เช่น เจ้าเมืองลำปางก็จะส่งคนไปครองเมืองงาว เจ้าเมืองลำพูนก็จะส่งคนไปครองเมืองพาน

ซึ่งสอดคล้องกับ อินทร์ สุใจ ได้กล่าวไว้ใน ประวัติอำเภอพานว่า “ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ประมาณ พ.ศ. 2380 เจ้าหลวงดาราฤทธิเดช แห่งเมืองลำพูนให้อพยพเชลยศึกที่ถูกกวาดต้อนจากเมืองล้านนาตอนบน เช่นเมืองเชียงตุง สิบสองปันนาและเมืองยอง มาอยู่ที่เมืองเวียงห้าวซึ่งเป็นเมืองร้างเมื่ออพยพเชลยศึกจากลำพูนมาอยู่ที่เมืองร้างนั้น
« แก้ไขครั้งสุดท้าย: พฤศจิกายน 13, 2014, 02:37:18 PM โดย ฮักล้านนา »
กำเมือง ถ้าคนเมืองบ่อู้แล้วไผจะอู้